Η ιστορία του Θεολόγου (1287 - 1912)

Η ιστορία του Θεολόγου, στενά δεμένη μ’αυτή της Θάσου τυλίγεται από μια μυστηριακή σιωπή. Θρύλοι και παραδόσεις συνοδεύουν την πορεία που του μέσα στο χρόνο. Δημιούργημα μιας ιστορικής ανάγκης και χτισμένος στο κέντρο της Θάσου κρατά ακόμη και σήμερα με μελαγχολική αξιοπρέπεια πολλά από τα μυστικά του.
Για πρώτη φορά ο Θεολόγος μνημονεύεται ως τοπωνύμιο σε χρυσόβουλο λόγο του έτους 1287 του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ανδρόνικου Β’ Παλαιολόγου. Στο παραπάνω έγγραφο που αναφέρεται στο ιδιοκτησιακό καθεστώς της μονής Φιλόθεου στη Θάσο, δηλώνεται ρητά ότι το έτος 1287 η Ιερά Μονή κατείχε «μετόχιο τιμώμενον επι τω ονόματι του αγαπημένου τω Χριστώ μαθητού και αποστόλου και παρθένου και ευαγγελιστού και Θεολόγου Ιωάννου και την επωνυμίας εξ αυτού λαχόν ο Θεολόγος».
Ο Θεολόγος οφείλει, λοιπόν, την ονομασία του στο μετόχι – μοναστήρι του αποστόλου, και ευαγγελιστή Ιωάννη του Θεολόγου που υπήρχε στην περιοχή αυτή, στη θέση που σήμερα βρίσκονται τα νεκροταφεία του Αη Γιάννη
Ο Θεολόγος ως οικισμός είναι δημιούργημα των πρώτων σκοτεινών χρόνων της Τουρκοκρατίας. Για πρώτη φορά εμφανίζεται ως χωριό σε απογραφή του 1591.
Ο πρώτος οικισμός με το όνομα «Πέρα Μαχαλάς» δημιουργήθηκε στην αριστερή όχθη του ρέματος (λάκκου) και κατοικούσαν μαζί Έλληνες και Τούρκοι. Εδώ εγκαθίστανται οι κάτοικοι από τους Άνω και Κάτω Πολίτες που μαζί με τους κατοίκους των παράλιων οικισμών των Κοινύρων, της Αλυκής , της Θυμωνιας και της Αστρίδας ζητούν ασφαλέστερο μέρος εξ αιτίας των πειρατικών επιδρομών.
Σύμφωνα με την προφορική παράδοση τα όρια των δύο μαχαλάδων που χώριζαν τους Έλληνες με τους Τούρκους ήταν το σημείο που σήμερα βρίσκεται η εκκλησία του Ταξιαάρχη Μιχαήλ Αρχαγγέλου που κτίστηκε 5 Ιουλίου 1859. Τούρκικο κτίσμα, πιθανότατα του 16ου αιώνα, ήταν και ο Πύργος στην άλλη άκρη του οικισμού απέναντι από την Αγία Παρασκευή.
Ο οικισμός του «Πέρα Μαχαλά» καταστρέφεται από τις σφοδρές πειρατικές επιδρομές που πραγματοποιήθηκαν τον 17ο αιώνα και ιδιαίτερα από τη φοβερή επιδρομή των Μαλτέζων του 1651. Σταδιακά εγκαταλείπεται και οι κάτοικοι εγκαθίστανται στη δεξιά όχθη του ρέματος. Εκεί δημιουργήθηκε ο νέος οικισμός του Θεολόγου «Κάτω Μαχαλάς» γύρω από την εκκλησία της Παναγούδας και την ήδη υπάρχοντα μικρό οικιστικό πυρήνα. Ο μικρός ναός της Παναγούδας που κτίστηκε το 1633 επεκτείνεται το 1770 για να εξυπηρετήσει τις αυξημένες θρησκευτικές ανάγκες των κατοίκων. Λίγα χρόνια αργότερα το 1803 άρχισε να κτίζεται η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου. Με την ανέγερση της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου ολοκληρώνεται η δεύτερη φάση ανάπτυξης του Θεολόγου και το Μεσοχώρι (Μσουχώρ) γίνεται και εξακολουθεί να είναι ο κύριο δρόμος του οικισμού. Το 1843 κτίζεται η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής και μαζί ολοκληρώνεται η Τρίτη φάση ανάπτυξης του Θεολόγου.
Ο 16ος αιώνας είναι μια περίοδος ακμής για τον Θεολόγο. Σύμφωνα με την απογραφή του 1519 ο Θεολόγος είναι ο πολυπληθέστερος οικισμός της Θάσου με 230 φορολογούμενες οικογένειες. Στις απογραφές του 1570 και 1601 παρατηρείται μια εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού καθώς οι φορολογούμενοι ανέρχονται σε 619 και 600 αντίστοιχα.
Η συνεχής και ραγδαία αύξηση των κατοίκων του Θεολόγου διακόπτεται απότομα κατά τον 17ο αιώνα λόγω των συνεχών πειρατικών επιδρομών. Καταστρέφονται πρώτα τα Κοίνυρα μεταξύ των ετών 1601 και 1626/27 και αργότερα η Αλυκή. Η απογραφή του 1626 δείχνει αισθητή μείωση του πληθυσμού ενώ ακόμη μεγαλύτερη είναι η μείωση μετά την επιδρομή του Τάγματος της Μάλτας το 1651 καθώς από 439 σπίτια το 1626 απέμεινα μόνο 258 το 1970.
Έκτοτε ο πληθυσμός του Θεολόγου παραμένει σταθερός. Άρχισε και πάλι να αυξάνεται μετά το 1830 με τα προνόμια που παραχώρησε στους Θασίου ο Μεχμέτ Αλή και την αθρόα εγκατάσταση στον ησί οικογενειών από όλη την Ελλάδα. Το 1885 ο Θεολόγος αριθμούσε 2225 κατοίκους, 1375 ο Άνω Θεολόγος και 850 ο Κάτω Θεολόγος. Το 1908 ο συνολικός αριθμός των κατοίκων ήταν 2450, 1435 ο Άνω Θεολόγος και 1045 ο Κάτω Θεολόγος και το 1912 είχε συνολικά 2250 κατοίκους.
Από το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα και παρότι ο Λιμένας εξακολουθεί να είναι το διοικητικό κέντρο της Θάσου, ο Θεολόγος παίζει σημαντικό ρόλο στα κοινοτικά πράγματα αφού αναγνωρίζεται πλέον ως το μεγαλύτερο κεφαλοχώρι του νησιού. Από τις αρχές του 18ου αιώνα πρωτοστατεί στη διοίκηση και μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα αναλαμβάνει τη διεύθυνση των πολιτικών πραγμάτων ως πρωτεύουσα της Θάσου. Απο το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα τις τύχες του Θεολόγου και της θάσου αναλαμβάνει η μεγάλη πατριαρχική οικογένεια του Μεταξά Δημητρίου. Το Μεταξά Δημητρίου διαδέχτηκε στο αξίωμα του προεστού του Θεολόγου ο γιος του Χ’’Γιώργης Μεταξάς. Ο Χ’’Γιώργης ήταν ο πρώτος που ανέλαβε το αξίωμα του προέδρου ολόκληρης της Θάσου. Ο χρόνος γέννησης του είναι άγνωστος. Μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία από την συμπατριώτη του Καλλίνικο Σταματιάδη Τον Ιούνιο του 1821 στο σπίτι του, που έχτισε 1820, έγινε η σύσκεψη για την έναρξη της επανάστασης στη Θάσο. Η αποτυχία όμως του κινήματος και οι ταλαιπωρίες που ακολούθησαν οδήγησαν τον Χ’’Γιώργη στο θάνατο. Πέθανε στο Θεολόγο λίγο πριν το 1825.
Μετά το Θάνατο του Χ’’Γιώργη Πρόεδρος όλης της Θάσου γίνεται ο Χ’’Γιάννης ο οποίος δολοφονήθηκε μεταξύ των ετών 1830-1832 πηγαίνοντας έφιππος από τον Ποτό στο Θεολόγο, κοντά στο Παλίρι, στη θέση που έκτοτε ονομάσθηκε «Φονικό». Μετά το βίαιο θάνατο του Χ’’Γιάννη την προεδρία της Θάσου ανέλαβε ο γιος του Χ’’Σταμάτης ο οποίος αναγκάσθηκε να πουλήσει τα κτήματα του στο Θεολόγο και να παραιτηθεί από το αξίωμα του το 1839/40. Έκτοτε ο Θεολόγος έπαψε να είναι το κέντρο της Θάσου και πρωτεύουσα γίνεται η Παναγία. Εξακολουθεί ωστόσο για πολλά χρόνια και μέχρι την απελευθέρωση της Θάσου το 1912 να είναι το πιο μεγάλο και πιο ξακουστό χωριό του νησιού. Είχε δύο κοινότητες , δύο δημοτικά σχολεία, δύο ενορίες και δύο νεκροταφεία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο διοικούνταν. Αν και ήταν ουσιαστικά ένα ενιαίος οικισμός, τυπικά από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα μέχρι το 1918, που έγινε η ενοποίηση των δύο κοινοτήτων ήταν χωρισμένος σε δύο συνοικίες – μαχαλάδες και λειτουργούσε με δύο ξεχωριστές κοινότητες «Άνω Θεολόγου» και «Κάτω Θεολόγου».
Μετά την απελευθέρωση της Θάσου και την ενσωμάτωση της στο Ελληνικό κράτος ο Θεολόγος αρχίζει να φθίνει και να χάνει την παλιά του δόξα. Το 2004 με πρωτοβουλία κάποιον που πίστεψαν στο όνειρο, ο Θεολόγος ορίστηκε ιστορική έδρα της Θάσου (Υ.Α 6701/2004 ΦΕΚ Β’240/09-02-2004)

Είστε εδώ : Θεολόγος > Ιστορία > Θεολόγος